خطاى بزرگى آنها را رهبرى مىكند و آنان در آن خطا و غلط گرفتار شده‌اند . و آن عبارت است از مركب نقص كه نزد اروپائيان است . مسلمين چنين پنداشته‌اند كه : چون غربيها در علم تنها از آنها فائق آمده‌اند ، بر آنها واجب است كه در هر چيز از آنها تقليد كنند ؛ و اين معنى از نظرشان دور افتاده است كه مهارت در يك ناحيه مستلزم مهارت در نواحى ديگر نيست ، و روحانيّت مسلمين و نظرشان به عالم ، بهتر است از نظر اروپائيان . و محال است كه مسلمين از اين غفلت به هوش آيند مگر آنكه به وضوح معتقد شوند كه روحانيّتشان خير است براى همهء عالم ، و بدانند كه ايشان اگر در علم و صناعت از اروپائيان پائين‌ترند ، در فطرت روحانيّت از آنان برترند . و اگر واجب شود بر آنها كه در علم از اروپائيان تقليد كنند ، واجب است بر اروپائيان تا از آنها از نظر روحانيّت تقليد كنند ، و اروپائيان چنان نيستند كه در هر چيز ترقّى كرده باشند . و از موجبات تأسّف آنست كه مسلمين درست و به تمام معنى دنبال اروپائيان رفته‌اند ، چه در تعليم آنها و چه در نحوهء تربيتشان . روى همين زمينه ، مدارس مدنى خود را بر كيفيّت و طريقهء اروپا قرار داده‌اند ، و هيچيك از مدارس از اين كيفيّت مستثنى نيست مگر أزهر . و راجع به اين امور أبو العلاء معرّى گفته است : اثنان أهل الأرض ذو عقل بلا * دين و آخر ديّن لا عقل له « مردم روى زمين فقط به دو گروه قسمت مىشوند : يا عقل دارند و دين ندارند ، و يا متديّنينى هستند كه عقل ندارند . » بنابراين مدارس دنيوى ما كه راجع به امور مدنيّت است ، از تربيت دينيّه و ادبيّه محروم مىباشند . آرى آنچه بر ما جائز است ، آنست كه در علوم و دروس تجربى و نحو ذلك به تمام معنى از آنها تقليد كنيم و ليكن در ناحيهء تربيتى و أدبى از آنها تقليد ننمائيم . ايشان در علم تاريخ درس مىدهند كه : اروپا عروس جهان است و شوهرش كه سفيد پوست است مسئول و متعهّد به همهء نژادها از سياه و زرد است . و اينكه خداوند جهان را به دو قسمت آفريده است : قسم اوّل اروپائى عاليمقام ، و قسم دوّم غير اروپائى پست و عقب افتاده . و از همين جهت است كه مورّخين ، اروپا را مانند مركز دائره و كره ، و جوانبش را چون نقاطى بر روى محيط مىشمرند . و چون به تاريخ اسلامى مىرسند ، آن را مىبرند و يا تحريف مىنمايند . پس بر مسلمين واجب است كه فرق گذارند ميان مسائل علمى كه بايد